ماپه دار کړي چي منصور خلكوته ياد شي  مودې وشوې څوك په دارندي ختلي

دسترڅښتن په ښاسته نامه

زمادارمانونواويوي نړۍ ښكلاخاوندې ،زمادليونۍ مينې مرموزې شپيلۍ، په غوڅو شنډومې سوي سلامونه په ټټرپوري ټينګ ونيسه ،په داسي خنداورته لبيك ووايه چې رڼې رڼې اوښكې دې ګريوان ته پنايوسي!  َاي زمادزړه ګلابه ته لكه دشعرښاپيريۍ اود طبيعت سندريزه ډيوه هره شيبه زماپه دردمن  زړه كې بله بله  ګرځي ،مودې  وشوي چي مې ستاورخطااودمينې ليونې ليونې كاته ونه ليدل دقدرتونو مالكه ! كه خپلې اوښكې په خپلوسترګو كې وروړم لابه يې زړه راباندي يخ نشي ددوي زړونه دترخونه ډك دي زورورخداي دي ورته په زړه كي خوږه سندره درباب دتارسره وشرنګوي چې يې لږزړه راباندي وسوځي،اوس به موزړه يخ شوي وي؟ مااوكړيدلې مينه مې خپلو فلسفي خيالوته په شاعرانه ښكلاكي  پريږدي، ترڅوديواوبل په جدايې كي دتوري شپي ځليدونكې ستوري وشمارو، اودهريوه په يادكي نوي راپورته شوي سپوږومۍ ته په واروارددعاډكه لپه خپل ګريوانه ته يوسو،په تته تياره كې دجدايې په زانګوكي خپلې رڼې اوښكې په نري دسمال وچې كړو،                                                                                       

 زمادفلسفي مينې شاعرې  تاته به  زه دكومه دركه داسي لفظونه وپلټم چې ترڅودي دماشومي نجلۍ زړه ته ورته شيرينه اوخوږه مينه سكون ومومي،  اوداوښكوګامونه  دي دليموپه سرپه پړك پړك خنداد  څاڅكي څاڅكي ميني سره په     شاعرانه  كريشمو بدل شي،دزړه دتله وايم! زمادغه نه لوريږي چي په مخ دي هغه بريښندوكي اونرمې اوښكې هم  ولغړي ستاهرنظراوس زه داسماني ستورونه غواړم، شيبه شيبه،  تخيول راته ستارنځورخيالونه په ناسورشوي زړه اور ايږدي ،په هغه شپه ډيرخفه وم چي سپوږمي داسمان غيږپه خپله قدرتي سپيره رڼاروښانه كړي وي ،ځكه دلته په ټوله فضاكې زه ستايادونه  وينم، تياره مې ځکه خوښه ده چي ستاپه نامه! په زړه كي دغزل شيرين توري  تړم،فكري تنابونه مي يواځي ستامينه غواړي نازدي غواړي  كله كله خودليونوغوندي بې واره چيغه تر خولې  وباسم !   

ياره رنځوردي يم درمان مي شه

دمينې كورمي شه  جهان  مې شه

وژني مي ولې ساه دځان مې شه

دميني كورمي شه جهان مي شه 

زه به دمينې كليمې ووايم

راشه مذب مي شه ايمان مي شه

نوردرته مينه اودرنښت غواړم !سپين قران مودي دوصل غيږي ته ورسوي ،ماته نورهيچ هم ندي پاته يوواځي ستا دعاګاني دي چي په لمن كې ټوله وم ،ته هم نور تخيول ته ودانګه نوره هم مينه ناكه شه باوروكړه ستاهره خبره زه په خپل تصوف كي شاعرنانه سندره بولم

دالله پامان      مينه

مات شي او رغیږي په خپل سر لکه وختونه دي
دا څه بلا ښکلي دي، دا څه نازکه زړونه دي
پېغله شولې پېغله؛ اننګي دې سره ګلونه شول
سترګې دې او شونډې دې سپرغۍ شیندې اورونه دي
بیا مې بېګاه شپه ستا د ښایست بازار لوټ کړی دی
زه یې لېونی کړم د ځوانۍ یاغي خوبونه دي
سخت به دې وي زړه خو مینه کاڼي هم تراشلی شي
وګوره د غره پر کاڼو څومره انځورونه دي
راغلې په سندرو غرنۍ ویالۍ تر کلي بیا
ښکاري پسرلی شو پر ځنګلونو بارانونه دي
وپییه سیپۍ په مرغلین تار کې شمسزیه نن
ژوند یو سمندر ، غم او ښادي په کې موجونه دي.

څومره خواږه خواږه راګورې لمن دي نيسه چې زړګي درواچومه

سترګې كرارې كړه راپورته ،ستا تربڼو لاندې مې زړه دي وران به شينه

سپرليه دا به دې احسان ومنم
دا ځل له ځان سره جانان راوله

په پښتو ناول کښې اخلاقى قدرونه

اخلاقى اقدار په هره معاشره اوخاص کر په اسلامى معاشره کښې ډيرزيات اهميت لرى ناول دهرې ژبې دادب يواهم صنف دے دې سره تعلق لرى . درچرډسن داعقيده چې هغه ناول دخواخلاقو دپيداکولو دپاره ليکى . فيلډنګ ددې دپاره ناول ليکلو چې دخپلو زمانو دخلقو اصلاح وکړى ناصح اوناول نګار کښې غټ فرق دادے چې ناول نګار وائى . ژوند دادے کوم چې ماليدلے دے اوناصح وائى . (( ژوند داسې پکار دے )) دناول نګار اصلى اوبنيادى کار ديوې معاشرې تصوير کشى اوعکاسى کول دى دے مصلح معلم اخلاق او واعظ نه وى .دا ددۀ فرض نۀ دى چې دخطابت په زور اوجذباتيت نه کارواخلى اومونږه دنيکى اود ښيګړې اوچتو اقدارو طرف ته متوجه کړى خوهغه ته دداسې بداخلاقى دتبليغ اجازت هم نه شى ورکړےکيدے چې دمعاشرې دپاره مضر ياخطرناک وى دهغه اصلى اساسى مقصد اومنصب دادے چې هغه په ژوند څنګه ليدلے کتلے دے هم هغه شان ئې پيش کړى . دناول نګار دفلسفې په اخلاقى لحاظ سره هم کره کتنه کيدے شى نن سبا په اشتراکى ناولونوکښې يوه داسې پروپيګنډه موندے شى چې داخلاقى اوانسانى معيار نه ښکته وى په دې وجه داناولونه دخپلې فلسفې په لحاظ پريوتى وى نزدې نزدې هرلوئى ناول نګار مصلح اخلا ق هم وى . او ددې دپاره داوچتو اخلاقو تبليغ ددنيا هرلوئى ناول نګار مصلح اخلاق هم وى اودې دپاره داوچتو اخلاقو تبليغ ددنيا په هريولوئې ناول کښې موجود وى اعلى اخلاقى اصول اودائمى اقدار هرلوئى ناول کښې څرګنديږى اوقصې اوکرداردونه داسې اعلى نظريې راوړاندې کوى . چې ټولو بنيادمو دپاره اعلى وى . عبدالرحيم ځدران دمشهور انګريزى ناول نګار سمرسټ ماهم په حواله ليکى . (( زۀ ناول داصلاح نفس دپاره نه لولم داځکه چې د هغې دپاره نورکتابونه شته )) څوک به هم دمشهور انګريزى ناول نګار سمرسټ ماهم دې وينا سره اتفاق ونه کړى هم په دې حقله دپښتو يو مشهورليکوال عبدالرحيم ځدران وائى . (( دناول دمطالعې نه دانسانى شخصيت دپيچ وخم په برخه کښې مرسته اخستل کيږى ناول ليکونکى درښتيا تبليغ کوى اوديومقصد اوهدف دپرمختګ دپاره زيار باسى )) که ورته غور وکړے شى نو عريان نګارى ،فحش نګارى او بداخلاقى مخرب اخلاقى رجحانات وى پکارده چې ناول نګار په دى پړده واچوى اکثر دعريان نګارۍ نه دناول نګار مقصد داخلاقو اصلاح وى کوم عريان نګارى چې زمونږ په اخلاقو خراب اثر پريباسى ددې نه ډډه کول ښه وى . په هرحال اخلاق اوفلسفه هم دناول دومره اهم اجزا دى څومره چې دشاعرۍ يادبل صنف دپاره داد اهميت وړ دى . هر ښه فن په ښو اخلاقو اړه لرى اودهغې دائمى اقدارو مرقع وى چې انسانيت ته وده ورکوى دناول نګار کار دژوند نقشه پيش کول دى دې دپاره ددۀ ژوند داعلى اقدارونو نه بيليدل نه دى پکار . په دې وجه داقدرونه چې څومره اعلى وى هم دومره اعلى به ددۀ فن وى ناول په څه فنى اصولو هم اړه لرى هر هنرمند ناول نګار دقيصې په بيانولويادکردار په څرګندولو کښې دڅه خاص تيکنيک نه کار اخلى هراوچت لوئى ناول کښې داخلاقو نه علاوه په هيت اوطرز اداکښې هم اهمګى وى . په هرحال دټولو ناولونو موضوع انسانى قدرونه وى دمختلفو بنيادمو دجدا جدا قدرونو يوتربله نښتې او ددې په وجه ددوى خپلوکښې شخړې په هرناول کښې موندے شې چرته دمعاشرې اود يو مجرم په مختلفو قدرونو کښې چرته دنوى اوپخوانى کول په قدرونو کښې چرته داوچتې طبقې اودعوامو په قدرونوکښې غرض دا چې هرناول کښې دقيصې بنياد وو متضاد و قدرونو يوتربله په جنګ باندې اړه لرى دناول دظهور نه اګاهو په قيصو اوداستانونو کښې به څه به ناڅه اخلاقى سبق ضرور بيانولے شو هم واسبق به دقيصې نتيجه ګڼلے کيدے شوه ناول کښې داطريقه بيخى ختمه کړے شوه خوپه ناول کښې څه نا څه اخلاقى مصنويت ضرورى وى . انسان دبدۍ دجرړو دويستو کار خپل شغل ګرځولے دے ددې اصلاح علاج دادے چې دبدې په خت اصلاح وشى داسې چې دې نه پس بدى کوونکے بيادې طرف نه راغب نه شى او خپله لمن دغلطۍ يادګناه دداغ نه پاکه وساتى . په قيصه کښې ماشومان،بوډاګان ،ځوانان ،ښځې، سړى ، پوهه ناپوهه ټول دلچسپى خوند او تاثير محسوسوى په دې وجه چاچې هم ددې نه داصلاح کار اخستے دے دوى ددې دپاره مختلفې طريقې استعمال کړى دى انسان دځناورو وړې وړې قصې هم دې مقصد دپاره وليکلې ددې نه علاوه خيالى قيصې او طويل داستانونه ددلچسپۍ سره سره ددې مقصد په غرض وليکلے شول اودغه شان موجوده دورکښې ډيرې زياتې پيچيده نفسياتى قيصې هم وليکلے شوې په دې طريقه دقيصو ددې مختلفو قسمونونه داصلاح کار واخستے شو . سياست دان هم دادخپل مقصد دپاره په کارراولى . معلم واعظ اوخطيب هم ځائې په ځائې هم ددې په ذريعه دانسان اصلاح کوى . تيروشوو قومونو دواقعاتو اوريدو نه دانتيجه اخذ کړې ده چې ځنې وجوهات هميشه دځنو نتيجو باعث ګرځى . هم په دې وجه پروفيسر سيدوقارعظيم وائى . دواقعات په بيانولو کښې چې کوم منطق دے هم هغه دقيصې نه يوموثر اوپه زړۀ پورې صنف جوړوى اوپه دې اوريدونکى يالو ستونکى خپل طرف ته راکاږى اودهريو زړۀ کښې داثر اويقين تخم کرى په قيصه کښې ماشومان ،بوډاګان ،ځوانان ، ښځې ،سړى . پوهه ناپوهه ټول دلچسپى ،خوند او تاثير محسوسوى . په دې وجه چاچې هم ددې نه داصلاح کار اخستے دے دوى وړې وړې قيصې هم دى مقصد دپاره وليکلې . دوى نه علاوه ،خيالى قيصې او طويل داستانونه دلچسپۍ سره سره ددې مقصد په غرض وليکلے شو . اودغه شان موجوده دورکښې ډيرې زياتې پيچيده نفسياتى قيصې هم وليکلے شوې په دې طريقه دقيصو ددې مختلفو قسمونو نه داصلاح کارواخستے شو . سياست دان هم دادخپل مقصد دپاره په کار راولى . معلم واعظ او خطيب هم ځائې په ځائې هم ددې په ذريعه دانسان اصلاح کوى . تير شوو قومونو دواقعاتو اورولونه دانتيجه اخذ کړې ده چې ځنې وجوهات هميشه دځنو نتيجو باعث ګرځى هم په دې وجه پروفيسر سيدوقار عظيم وائى . د دې واقعاتو په بيانولوکښې چې کوم منطق دے هم هغه دقيصې نه يو موثر اوپه زړۀ پورې صنف جوړوى اوپه دې اوريدونکى يالوستونکى خپل طرف ته راکاږى اودهريو زړۀ کښې داثر اويقين تخم کرى . لنډه داچې دقيصې هغه منطق چې دفلسفيان منطق نه بيخى مختلف وى داترمحراب، ممبر، مدرسې، خانقاه اوبارګاه پورې رسوى او دهريو يو په نظرکښې ئې محبوب او په زړۀ پورې ګرځوى بلکل هم دغه رنګ دشعرو ادب دنياهم ده انسان په خپل تهذيبى ژوند کښې دشعر وادب نه داظهار اوابلاغ کاراخستے دے دخپل زړۀ خبره ئې نوروته رسولې ده . اوداسې ئې رسولې ده چې اوريدونکى ته دادخپل زړۀ خبره معلومه شوې ده . مصلح په دې خبره زور ورکوى چې ددۀ په ويناکښې ابهام نه وى معلم ،واعظ، مبلغ هم د انداز اوخلقوته په ډانګ پيلې وائى چې که چا دادا کارونه وکړل نو دادا نتيجه به ئې پيدا کيږى که تاسو دې نتيجو ياددې نتيجې راپيداکړى شوى انجام اواثر نه ځان ساتل غواړئ نودې کارونو ته مۀ نزدې کيږئ هغوى هغه اسباب هم په خپله بيانوى اودهغو نه نتيجه هم په خپله را وباسى اديب هم داصلاح په دې ضرورت پوهيږى او ددې اهمې تقاضې په مکمل ډول محسوسوى خوهغه ددې ضرورت او تقاضې دپاره خپل فن قربانول دخپل منصب خلاف ګڼى او په دې وجه هغه طريقه د نورو مصلحينو نه مختلفه وى . داصلاح په کومه لاره چې قيصه ويونکے اديب ځى هغه دبزرګۍ نه بلکې ددوستۍ لاره ده دبرترۍ نه بلکې دبرابرۍ لاره ده اودمنطق د لارې سره سره دادتخيل درنګينۍ او دجذبې د سوزلاره ده ښه قيصه ګويا افسانه نګار چې کله قيصه دمعاشرې داصلاح ذريعه ګرځوى نوهغه دلوستونکى يا اوريدونکى ديو کمتره درج مختلف نه ګڼى بلکې دهغه په ذهن اوفهم مکمله تکيه کوى اودايجاز اواختصار نه کار اخلى . سيدوقار عظيم په خپل تصنيف ((فن اوفنکار)) کښې ليکى . دسياسى نظام جوړونکى او چلونى هم دادخپل اظهار خيال ذريعه ګرځوى اومعلم ،واعظ اوخطيب هم ځائې په ځائې هم ددې په مدد نورخلق ځان سره ديو ځائې کولو کوشش کوى . دانګريزۍ ژبې دابتدائى دور دافسانوى ادب په قيصو او ناولونو کښې هم دمعاشرې داصلاح اواخلاقى او انسانى اقدارو دتبليغ دارجحان ترډيره حده موجود ؤ دې ادب دارجحان د دوو وجوهاتو ترمخه خپل کړے دے . وړومبے دا چې دمعاشرې دخراب اخلاقى اومعاشرتى حالت اصلاح وشى او دويم دا چې زمونږ قيصې چې اوسه پورې دمافوق الفطرت مخلوق يعنې ښاپيروه پيريانو، ديوانو، جاود وغيره ذکر پورې محدود وى چې زمونږ حقيقى اوفطرى ژوندسره ئې هيڅ سمون نه خوړو . انسانى اوحقيقى موضوعاتو سره اشنا کړے شى خوچې هرکله دنيا دتمدن په لور دګامونو اخستلو جوګه شوه په دې وجه دروسو مشهور کتاب
((Emile))
او د تهامس ډے هم ددې مقصد دپاره وليکلے شو ارود ادب کښې ددې دواړو کتابونو ترجمې موجود دى . دنولسمې صدۍ داخيرۍ نيمائى نه پس دور دبرصغير دتاريخ يوداسې دور ؤ چې دمغل شهنشاهيت نمر په ډوبيدو ؤ حاکمان مجبوره او محکومه شو او دسمندر دپورې غاړې نه راغلى انګريزان حاکمان شو په دې وجه اوس دوى په دې ملک کښې خپل قدمونه مضبوطول دې سره سره دوى په حکومت اوتهذيب زور په زياتيدو او خوريدو ؤ . دوى سامراجى رويې په سرپورته کولو شروع وکړه نې وطن والو نوے حکومت اونوى تهذيب په ډيره مينه خپلې سينه ته راجوخت کړو ځينو په ډيره غصه اوجذبه ددې مخالفت وکړو ځنې دنوى حکومت په قبلولو يا ردکولو په شش وپنج کښې اخته وو په حقيقت کښې دايو عبورى دور او دشکوک وشبهات زمانه وه . دملک دسياست اود سياسى نظام دبدليدو په وجه سياسى اومعاشرتى مسئلې هم بدلې شوې نوے سياست وزيږويدو . دادسياسى اړى ګړى، داخلاقى ،معاشى ،اومعاشرتى تنزل يوبدترين دور ؤ چې دمحصلينو ،معلمينو ،واعظينو داصلاح پامته داره وو . د ١٨٥٧دازادۍ دجنګ دناکامۍ نه پس مسلمانانو چې خپل ماشومان مدرسو ته استول دا ديندارى اومسلمانۍ خلاف ګڼل ځکه چې اکثر ئې تعليمى ادارې دانګريزۍ تعليم اوتهذيب په رنګ کښې رنګ وې دې زمانه کښې انګريزى صرف لوستل هم دالحادنه کم نۀ شو ګڼلے کيدے . هرکله چې دې دور کښې دمسلمانانو معاشى، معاشرتى اواخلاقى حالت ډيرزيات پريوتے ؤ په دې وجه ددې دښه کولو او سمولو دپاره په ملک کښې ډيرو زياتو اصلاحى تحريکونو سر پورته کړو چې دمسلمانانو دژوند دهراړخ په اصلاح ئې ژور نظر واچولو اودغه شان اولس ئې دخپلو فرائضو نه خبر داره کړو دا واړه ډير زر دپاکستان دتخليق باعث وګرځيدل . هم ددې حالاتو د اثراتو په وجه دپښتو دافسانوى ادب دابتدائى دور په ناولونو کښې دپندو نصيحت اصلاح اواخلاقى اقدارو دتبليغ رجحان ډيرزيات دے فنى اوتيکنيکى اړخ ئې کمزورے دے په هرحال دايوداسې دورؤ چې مونږته دمعاشرتى خرابيو داصلاح دپاره ددې قسم دناولونو ډير سخت ضرورت ؤ که په دې غور وکړے شى نو دناول نه علاوه زمونږټول ادب هم ددې موضوع محور نه چاپيره چورليدو . دډپټى نذيراحمد ناولونه هم په دې دورکښې تصنيف اوتخليق شوى دى نذيراحمد دسرسيد احمد خان داصلاح تحريکونو اوپروګرامونو يو سرګرم رکن ؤ .هر څوکه دۀ سره ئې په ځنو خبروکښې اختلاف لرلو محمدعبدالقدوس په دې حقله په خپله سريزه کښې ليکى . په يوولسمه صدۍ کښې چې سرسيداحمدخان دهندوستان دمسلمانانو داصلاح په غرض کوم قومى تحريک شروع کړے ؤ ډپټى نذيراحمد دهغې تحريک يوزبردست رکن ؤ دسرسيداحمدخان شخصيت همه ګير اوهر مخيز ؤ اوهغه په تحريک کښې سياسى، ادبى اومعاشرتى هرقسم سرګرمۍ په يوشان روانې وې ډپټى نذيراحمد دسرسيداحمدخان ملګرے ؤ خوصرف يواړخ يادوه اړخه ئې رانيولى وو . يعنې اردو ژبې له دتصنيف وتاليف په رنګ کښې ترقى ورکول اودقوم په اصلاح کښې قلمى حصه اخستل . هرکله چې دپښتو ناول ابتدا دډپټى نذيراحمد ددور اصلاح ناولونو مراه العروس اوتوبته النصوع دترجمونه شوې ده په دې وجه ددۀ دناولونو په موضوع او مرکزى خيال يوسرسرى نظر اچول به داهميت نه خالى نه وى دنذيراحمد ناولونه اصلاحى دى تفريحى نه دى هم دغه وجه ده چې په دې کښې دعشق دجذبې هيچرته هم درک نه لګى . دبيان صداقت ته دنذيراحمد په ناولونوکښې ډيرز يات اهميت ورکړے شوے دے ددۀ داخاصيت اوخصوصيت دانګريزۍ دمشهورې ناول نګارې جارج ايليټ سره مطابقت لرى . دنذيراحمد غوندې جارج ايليټ هم يومذهبى ښځه وه مذهبى اثر هغه داخلاقياتو مبلغه اودصداقت بيانى مقده وګرځوله دې په ادب کښې دصداقت پسندۍ عناصرونه ديرزيات اهميت ورکړے دے لکه چې کينتهـ ګراهم په انګلش کرسټيزم اف دى ناول کښې ددې پحقله وائى

“The major theme running through all George Eliotes Comments on her Art is the necessity to avoid exaggeration, Conventionality and all literary affection and by the canon of simple veracity, she condemns countess inferior novels in her criticism for the westminister and the reader”.

دجاج اهليت په فن دتبصرې بنيادى موضوع په دې ضرورت زورورکوى چې دمبالغې درسمى اظهار اودجذباتو نه دې دلاس واخستے شى اودصداقت ديو ساده وسلې په ذريعه هغې په
Westministerاو Leader
کښې دخپل تنقيد په ذريعه دبې شميره غيرمعيارى ناولونو غندنه وکړه. دناولونوپه ابتدائى ترجموکښې (( سير السا لکين )) هم چې پښتو ترجمه يې قاضى عبدالرحمان کړې ده دجان بنيان دمشهورانګريزى ناول رومانى سفر ترجمه ده عام طور اخلاق دوه قسمه وى يومثبت يعنې ښه اخلاق اوبل نفى يعنې بد اخلاق زمونږ مذهب په نفى اخلاقو ترک کولو اوپه مثبت اخلاقو اختيارولو زور ورکوى لکه رحمان بابا وائى

سخى هريودخدائې دوست دے ولوکان فاسقا
هر بخيل دخدائې دښمن دے، ولوکان زاهدا

دمحمدنواز نواز ناول ((شوم)) هم خپل مرکزى خيال په ډير ښه اوموثر وړاندې کړے دے ((دولتے مړ شو خودځان سره ئې هيڅ خوشحالى ملګرې نه کړه نغمه به ئې قبر سره ناسته وه او ختمونه به ئې کول دولتے شوم ؤ دومره شوم چې دحده زيات . چرته فقير جماعتى له ئې څه خيرات نه ؤ ورکړے زکات ئې ورنه کړو اونه ئې چرته خيرات کړے ؤ بې شميره روپۍ ورسره وې اوښه جائيداد مند ؤ ))

نه په خوله ګولۍ خوړلى دټوپک
نه نمړۍ دليمانو دښانک

ک سخاکه فضيلت دے که خاصه ده
په دې درې توکه زماتللى نامرده

دښاغلى امير منګل ((ترله)) نومې ناول هم يواصلاحى رنګ لرى چې دپښتنو دتربورولۍ دسيورى لاندې زيږيدلى يوه پاکه او سپيځلې مينه هم په کرکه اودښمنۍ بدلوى اودغه شان دوه مئين زړونه نزدې کيدوته نه پريږدى ددې ناول مرکزى خيال هم دې نظريې اوفلسفه ته دوه ورکړې د . دغسې دښاغلے اميرمحمد ساغر اپريدى (( نوے کول )) هم دمعاشرې داصلاح وعظ ونصيحت اوداخلاقياتو لاره خپله کړې د ه ځکه خو حمزه شينوارے په خپله سريزه کښې ددې ناول دمرکزى خيال پحقله وائى . (( ځکه چې دنوىکول په حقله چې اکثر ټيډيان دى اوجنګ جګړه دخدائې نه غواړى خو سره ددې هم دساغر په دې ناول کښې ددې نوى کول داسې نمايندګان هم شته چې هغوى داسلامى روح ترجمان دى او غواړى چې دانوے کول داسلامى تهذيب په رنګ کښې رنګ شى او دامغربى تهذيب چې دپښتون قام دپاره خصوصاً اودعامومسلمانانو دپاره عموماً قاتل زهر دے له مينځه وويستے شى )) ((مينه او فرض)) دغلام حبيب افغانى يو اصلاحى ناول دے چې هيروئې شهرخان دے ځائې په ځائې دناول نګار اصلاحى اوتعميرى پروګرام ته عملى شکل ورکوى کله چې شهر خان يوه جينۍ ديوفوځى دبې عزتۍ نه بچ کوى نو جرنيل هم يو خواته پټ ولاړ وى اوداهرڅه په خپلو سترګو وينى . دشهر خان خپل جرنيل ته په دې حقله خپله صفائى داسې وړاندې کوى . ((نظير: جناب ما اوريدلى وو چې داجينۍ دخپلو عزيزانو په وساطت دښمن ملک سره ملاو وه اوپاکستان ته نقصان رسول غواړى ځکه ما اراده وکړه چې زۀ داګرفتاره کړم اوجناب ته ئې دسزا دپاره پيش کړم . جرنيل : نه داهم دروغ دى اونه داستا اوزما کار ؤ اوکه چرې داسې وو هم نو بيا سويلين دپاره خپل عدالتونه دى بل په داورځ تۀ ځنګل کښې په ډيوټۍ وې دا واقعه هم دځنګل ده بياتاکه غوښتے هم نوته به ګرفتارۍ دپاره جينۍ ته کورته ورتلې نه داچې جينۍ ګرفتارۍ دپاره پخپله تاته ځنګل ته درغله کله چې نظر جرنيل ته دخپلې ګناه دمعافۍ دپاره سوال کوى نو جرنيل ورته په دې حقله خپله فيصله داسې اوروى . جرنيل :: دمعافۍ خوسوال نه پيدا کيږى تا سرکارى عهدې نه ناجائزه فائده اخستې ده تاديوې معصومې اوبې ګناه جينۍ په عزت حمله کړيده ستا غوندې سړو ته که معافى ورکړے شى نودې سره به دنورو مجرمانو حوصله زياته شى اودزنانه ؤ بې عزتى به بياعام کيږى نو زۀ افسوس کوم چې ستا په سزاکښې نرمى نه شم کولے دادجرګې فيصله ده اوهغه داده چې ستا نوکرى ختم او دوه کاله قيدبامشقت )) جميل احمد کپتان قتل کړے شو دهغه کور په بم تباه شو په دې حقله جرنيل دشهرخان نه پوښتنه کوى . جرنيل : ښه داراته ووايه چې دجميل احمد ټبر اولورته څه پنشن وغيره هم ملاويږى يادهغوى کور چې په بم غورځيدلے ؤ هغې دپاره رقم ورته منظور شوے دے که نه . شهرخان: نه جى تراوسه خوهيڅ امداد هم نه دے ورکړے شوے اوددې نه پس که څه کيږى نوهغه وئيلے نه شم. جرنيل :: داولې ؟ پکاروه چې هغوى ته پنشن اوګريجويټى يانورڅه جمع رقم که دجميل وى چې ملاو شوے وے . شهرخان: هوجى پکاروه چې حق ورته ملاو شوے وے هغه غريبه په ډيرتکليف کښې وخت اړوى . دې نه پس جرنيل په دې حقله خپل دفتر کښې معلومات کوى او دجميل دټبر اودلور دپاره دمناسب امداد اوپنشن بندوبست کوى . هر څوک په خپل ژوند کښې دخپل عمل سزامومى جميل دخپل دين خلاف ؤ عقيده ئې خرابه وه چاقتل کړو لکه چې جرنيل وائى ((جرنيل)) دجميل عقيده خرابه وه ځائې په ځائې به دين اسلام نه برخلافه غږيدو اخر څوک ورته تيارشو اوپه تيارۀ کښې ئې مړ کړو دډير کوشش باوجود دقاتل څه پته نه لګى ليکن دهغه دښځې يالور څه قصور دے چې هغه دې په داوجه دولږې نه مرى )) ورنزدې دغازى سيال ناول دے چې اصلاحى رنګ لرى . ((دخواښى اينګور )) ترمينځه دتعلقاتو نوعيت هم زمونږ دافسانوى ادب خاص کر دناول يوه اهمه موضوع ده ((اجړه)) دمحمدابراهيم شبنم دويم ناول دے داده يوې خانه بدوشې پيغلې پحقله دے دې نه مخکښې رضا صيب هم په دې موضوع يوناول ((خودکشى)) ليکلے دے . خاندبدوش په هرملک کښې اوهرچرته پرې مختلفو طريقو ليکل شوى دى دلته هم داد ناول موضوع ګرځيدلې ده ځکه چې داهم زمونږ د معاشرې يوه برخه ده لکه چې څرګنده ده اجړه ددې ناول هيروئن ده دلته اجړه خشاکى سره خبرې کوى او دغه شان د تيرو واقعاتو نه پرده پورته کوى . اقداردرې قسمه وى يوقسم ملى اقدار بللے شى لکه ننګ ،غيرت ،پښتو، پت، مړانه وغيره . دويم قسم اخلاقى اقداروى لکه رښتيا وئيل بل سره همدردىکول ، دبل مدد کول اونو ، دريم قسم رومانى اقدارى لکه وفا،مينه، محبت وغيره زمونږ پوهان په خپله معاشره کښې ددې واړو اقدارو په خورولو ډير زور ورکړے دے ځکه چې داديوانسان په شخصيت اوکردار جوړولوکښې بنيادى کردار اداکوى . يتيمان هم زمونږ دمعاشرې وګړى دى دوى ته دخپل ځان نه بيل نه دى کتل پکار ددوى خيال ساتل ډير ضرورى دى . سيدامير سرحدى په خپل ناول ((دانسانيت نمونه)) کښې دنورو ګڼو موضوعاتو سره سره وړاندې ذکر شوى موضوع ته هم دوام ورکړے دے دناول مرکزى کردار رحيم خان چې ديتيمانو غمخور اومحسن دے ديتيمانو يوې جرګې ته دتقرير کولو په موقع وائى . ((اے مسلمانانو يتيمان بچى داسې مۀ شمارئ چې پردى دى يتيمانو بچوته دخپلو بچو په شان ګورئ دازمونږ بچى دى دازمونږ دقوم بچى دى داهغه بچى دى چې رسول مقبول(ص) به خپله خوراکه دوى ته ورکړه اوپه خپله بۀ ئې په ځان لوږه تيره کړه يتيمانو ته په دير ښه نظر ګورى ددوى ډير امدادکوى چې دابچى خوشحاله وى )) دفاطمى بى بى زوې ګل زمان په يوسکول کښې سبق وائى کله چې يوه ورځ دسکول کارروائى شروع کيږى نواستاد ماشومانوته داسې نصيحت کوى . بچو!: په دنياکښې داسې ګران کار نشته چې دهغې علاج نه وى دهرګران کار څيز دپاره الله تعالى علاج پيدا کړےدے اوهرګران کار په محنت سرته رسى . بچو! انسان په دنياکښې هغه دے چې دبل چاپه کار راشى دب0ل په کار راتلل دانسانيت درجه ده )) هم دغه شان دخپلو ښواخلاقو او خوارۍ په وجه فاطمه بى بى سره دخپلو دوو بچو ګل زمان او نورجمالى دژوند ګاډے هم دغسې رغړوى اوخپله غريبه غريبى کښې خپل ژوند په خندا خوشحالۍ تيروى .

ځکه خورحمان بابا هم وئيلى دى

کر دګلو کړه چې سيمه دې ګلزار شى
ازغى مۀ کره په پښو کښې به دى خار شى

د دروېش دراني دشاعرۍ موضوع

             دځولۍ مجلې نه په مننه